Najpiękniejsze śląskie rezerwaty

Przyjrzyjmy się niektórym z nich. Zgodnie z ustawą "rezerwat przyrody obejmuje obszary zachowane w stanie naturalnym lub mało zmienionym, ekosystemy, ostoje i siedliska przyrodnicze, a także siedliska roślin, siedliska zwierząt i siedliska grzybów oraz twory i składniki przyrody nieożywionej, wyróżniające się szczególnymi wartościami przyrodniczymi, naukowymi, kulturowymi lub walorami krajobrazowymi". O tym, jakie miejsce uznać za rezerwat, decyduje wojewoda na podstawie dokumentacji przygotowanej przez przyrodników.

Na obszarze województwa śląskiego mamy 61 rezerwatów przyrody. Najstarszym, bo utworzonym w 1948 r., jest rezerwat na górze Tuł, na Pogórzu Cieszyńskim. Najmłodszy rezerwat - Jaworzyna koło Bielska - powstał w 2003 roku. Najwięcej rezerwatów przyrody znajdziemy w południowej części naszego województwa. W większości mają one charakter leśny, choć są też rezerwaty florystyczne, faunistyczne, krajobrazowe, przyrody nieożywionej, torfowiskowe i jeden wodno-leśny.

Zgodnie z przepisami "park krajobrazowy obejmuje obszar chroniony ze względu na wartości przyrodnicze, historyczne i kulturowe oraz walory krajobrazowe w celu zachowania, popularyzacji tych wartości w warunkach zrównoważonego rozwoju". Podobnie jak w przypadku rezerwatów, utworzenie parku krajobrazowego lub powiększenie jego obszaru następuje w drodze rozporządzenia wojewody.

W województwie śląskim mamy osiem parków krajobrazowych. Najwcześniej utworzony i równocześnie największy z nich (pow. 54 060 ha) to:

Park Orlich Gniazd (z 1980 r.) na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej. Oprócz niepowtarzalnych walorów przyrodniczych można tu podziwiać wpisane w krajobraz słynne jurajskie warownie. Drugi co do wielkości to Park Krajobrazowy "Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich", w południowo-zachodniej części województwa. Został utworzony, by ochronić walory przyrodnicze Lasów Rudzkich i pozostałości po działalności cystersów na terenach Górnego Śląska. Trzy parki krajobrazowe obejmują swym zasięgiem Beskidy. Są to: Żywiecki Park Krajobrazowy (utworzony w 1986 r.), Park Krajobrazowy Beskidu Śląskiego oraz Park Krajobrazowy Beskidu Małego (z 1998 r.). Ostatni z powołanych parków (w grudniu 1998 r.) obejmuje lasy nad Górną Liswartą, w północnej części województwa.

Aby dotrzeć do jednego z tych przepięknych obszarów, wystarczy czasem pokonać kilka kilometrów pieszo albo podjechać kawałek autobusem czy samochodem. Przedstawiamy kilka propozycji na sobotnio-niedzielne wypady w miejsca, które pozwolą zapomnieć o miejskim zgiełku, a są dosłownie na wyciągnięcie ręki.

Rezerwat "Las Murckowski" w dzielnicy Murcki w Katowicach znajduje się w samym centrum aglomeracji miejsko-przemysłowej. Ochroną objęto tu wspaniały, wiekowy drzewostan, przede wszystkim buczynę, która w znacznej części rezerwatu ma około 160 lat. Jest to pozostałość prastarej Puszczy Śląskiej. Stwierdzono tutaj 210 gatunków roślin naczyniowych, z czego dziewięć jest objętych ochroną prawną, m.in. barwinek pospolity, bluszcz pospolity, konwalia majowa czy kopytnik pospolity. Warto wiedzieć, że kopytnik należy do gatunków o bardzo ciekawej biologii. Jego niepozorne kwiaty w kształcie dzwoneczków, rozwijające się tuż przy ziemi, zwabiają swym zapachem owady padlinożerne, które uczestniczą w zapylaniu. W rezerwacie można podziwiać chroniony grzyb - flagowiec olbrzymi, który rozwija się na martwych lub obumierających drzewach, tworząc skupiska o wadze do 30 kg! W tym dużym, jak na warunki miejskie, rezerwacie można wędrować, pokonując znaczne różnice wysokości, podziwiając wcięcia potoczków, wsłuchując się w ptasie trele i stukanie pracowitych dzięciołów. Także zimowe wyprawy mogą dostarczyć wielu ciekawych wrażeń. Uważny obserwator dostrzeże na śniegu liczne ślady zwierząt. Pamiętajmy, aby podczas spacerów nie zbaczać z leśnych dróg i wytyczonych tras rowerowych.

Dojazd: autobusem miejskim linii 689 lub 673 sprzed dworca PKP w Katowicach (czas jazdy ok. 25 minut), rowerem trasą nr 1, można wystartować spod pomnika Powstańców Śląskich na rondzie lub z lotniska Muchowiec.

Rezerwat "Dolina Potoku Żabnik". W malowniczym rozlewisku potoku Żabnik zachowały się mszaki, pozostałość tundry, która pokrywała omawiany teren ok. 10 000 lat temu. To jedno z najpiękniejszych i najbardziej dzikich miejsc na Śląsku. Gdy na dworze żar leje się z nieba, w dolinie panuje miły chłodek. Rzadkie okazy mszaków sprawiają, że jest to teren wyjątkowo cenny w skali regionu. W dodatku rośnie tutaj prawie 400 gatunków roślin naczyniowych, 19 spośród nich chronionych prawem, w tym owadożerna rosiczka okrągłolistna. Także świat zwierząt jest tu bardzo bogaty i różnorodny. Spośród 96 gatunków kręgowców 44 podlegają ochronie. Nietrudno się domyślić, że liczną reprezentację posiadają tutaj płazy. Zdarza się, że na rozlewisko zaglądają łosie. Późną wiosną w cienistej Dolinie Żabnika kwitną storczyki, latem pojawiają się borówki. Ani jednych, ani drugich nie wolno zrywać. Nie wolno także płoszyć zwierząt.

Dojazd : z Katowic do Jaworzna autobusem linii E lub J. W centrum Jaworzna należy przesiąść się do autobusu linii 306. Z dzielnicy Podłęże odjeżdża autobus nr 314 do Szczakowej przez Ciężkowice. Z centrum Ciężkowic ulicą Zdrojową, a następnie leśnym duktem idziemy do rezerwatu ok. 35-40 minut.

Rezerwat "Góra Tuł". Marzysz o bezkresnych, bujnych łąkach? Wyjedź w Beskidy. Wczesną wiosną na górze Tuł kwitną przebiśniegi, nieco później pierwiosnki. Szczególnie pięknie jest tu w maju, gdy kwitną pierwsze storczyki. To właśnie z nich słynie Rezerwat "Góra Tuł". Rosną tutaj piękne i bardzo rzadkie: buławnik wielkokwiatowy i mieczolistny, listera jajowata, podkolan biały, storczyca kulista, storczyk blady, storczyk męski i inne. Pamiętajmy, że można je podziwiać tylko z daleka. Absolutnie nie wolno ich zrywać! Przy samym rezerwacie biegnie czarny szlak od Goleszowa do schroniska Pod Tułem. Ścieżka wije się skrajem lasu i łąki, pod leciwymi klonami polnymi. Ze szlaku rozciąga się przepiękny widok na Równicę, Jasieniową i Małą Czantorię. Te wspaniałe łąki, przypominające ogrody, to raj dla owadów. Tylko tutaj, na jedynym stanowisku w Polsce, spotkamy centymetrowej długości owada - kluka nakrapianego Otiorhynchus perdix. Przywędrował on w okresie polodowcowym z południa Europy przez Bramę Morawską. Powyżej schroniska Pod Tułem jest rezerwat cisów. Niestety, nie można do niego wejść. Znajdują się tam niezwykłe okazy starych drzew. Także w samym Rezerwacie "Góra Tuł" są tereny ścisłej ochrony - niedostępne dla turystów, ogrodzone parkanem i oznaczone tablicami informacyjnymi. Taką formą ochrony objęto łąki, na których najobficiej rosną storczyki.

Dojazd : z Katowic jedziemy pociągiem do Goleszowa. Stamtąd czarny szlak prowadzi nas do schroniska Pod Tułem. Idziemy godzinę. Z Katowic możemy także pojechać PKS-em do Cieszyna. Tam przesiadamy się do autobusu do Cisownicy. Stamtąd po półgodzinnym spacerze jesteśmy na miejscu.

Park "Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich" imponuje bogactwem przyrodniczym, kulturowym i krajobrazowym. W granicach parku znajduje się teren, który łączy dolinę Wisły i Odry. Jest to korytarz ekologiczny o znaczeniu europejskim, który umożliwia migrację wielu gatunkom zwierząt. W samym sercu parku, w sąsiedztwie pałacu, rośnie ok. 20 pojedynczych pomników przyrody, 70 gatunków drzew i krzewów egzotycznych, a także 30 drzew 150-letnich. Znajdujący się w środku zespół pałacowy jest jednocześnie miejscem krzyżowania się pięciu osi gwiaździstych, przecinających park. W okresie międzywojennym Rudy były ulubionym miejscem wypoczynku mieszkańców Gliwic. Po wojnie wiele się zmieniło na niekorzyść, pałac był zrujnowany, a park zaniedbany. Ostatnio teren wysprzątano, stawy zostały pogłębione, ustawiono ławeczki i latarnie. Wytyczono trzy ścieżki dydaktyczne, które cieszą się dużym zainteresowaniem turystów.

Dojazd : samochodem z Rybnika lub z Gliwic kierujemy się w stronę Kuźni Raciborskiej. Dojedziemy tutaj również autobusem komunikacji miejskiej (linie nr 43 i 44) lub PKS-em z Rybnika.

Rezerwat "Łężczok" na terenie Parku "Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich". Salm, Babiczak, Ligotnik i Brzeziniak - pod tymi tajemniczo brzmiącymi nazwami kryją się stawy w Rezerwacie "Łężczok". Dają schronienie kilku tysiącom ptaków należących do 190 gatunków, z czego ponad 100 wyprowadza tutaj lęgi. Dlatego ornitolodzy uważają to miejsce za wyjątkowe! Po stawach pływają łabędzie i kaczki, m.in. rzadka głowienka i hełmiatka, w trzcinach schowały się bąki, bączki i perkozy. Rytm wystukują dzięcioły, które siedzą na wiekowych drzewach porastających groble. Prawdziwa ptasia orkiestra! Wiosną gęsi gęgawy pływają tutaj z gromadką potomstwa. Nad wodą widać charakterystyczne kopce zbudowane przez największego po bobrze europejskiego gryzonia - piżmaka.

W ciepłych wodach stawów występuje, zagrożony wymarciem w naszym kraju, kotewka orzech wodny. Ta jednoroczna roślina wytwarza jadalne orzechy, z charakterystycznymi wyrostkami, które ułatwiają jej zakotwiczenie w dnie i doczekanie w korzystnym środowisku nowego sezonu wegetacyjnego. W leśnej gęstwinie mieszkają: lisy, kuny, tchórze i borsuki. Rośnie tutaj jeden z najokazalszych dębów na Śląsku. Do rezerwatu, malowniczo położonego wśród borów, wiedzie mała polna ścieżka. W pobliżu jest kilka prowizorycznych miejsc parkingowych. Jednak większość kierowców parkuje na obrzeżu lasu.

Dojazd : najlepiej wybrać się samochodem. Z Raciborza wyjeżdżamy przez dzielnicę Markowice do miejscowości Babice, w gminie Nędza. Tutaj skręcamy w lewo. Uwaga, nim wjedziemy w okolice rezerwatu, musimy przejechać przez tory.

Rezerwat "Segiet" leży na terenie dwóch przemysłowych miast - Bytomia i Tarnowskich Gór. Srebrne buki w Segiecie sięgają nieba. Niektóre mają nawet 40 metrów! Są bardzo stare - najbardziej wiekowe mają prawie 160 lat. Ich korony tworzą zwartą kopułę, która niczym zielony dach pokrywa teren rezerwatu. Gdy w mieście panuje skwar, w Segiecie jest przyjemny chłód. Najpiękniej jest tutaj wiosną, gdy kwitną zawilec gajowy i przylaszczka. Wśród roślin chronionych są także storczyki: buławnik czerwony, kruszczyk szerokolistny i rdzawoczerwony, w przeszłości występował tu jeszcze największy nasz storczyk - obuwik pospolity. Różnorodna jest także fauna rezerwatu. Warto wiedzieć,

że w nieczynnych wyrobiskach dawnego terenu górniczego hibernują nietoperze. Jest to ich największe zimowisko na Wyżynie Śląskiej.

Czterokilometrowa ścieżka dydaktyczna wiedzie między oczkami wodnymi, lejami i starymi szybami. Trzeba uważać na stare wyrobiska, więc omijaj z daleka nieczynny kamieniołom Blachówka. Do podziemnych chodników pod żadnym pozorem nie wolno wchodzić!