Jak u Zagłębiaka z Będzina narodziła się śląska pasja

Najciekawszą kolekcję plakatów z czasu górnośląskiego plebiscytu zebrał w swym warszawskim mieszkaniu Zagłębiak z Będzina.

Józef Krzyk: Skąd się wzięła pasja do zbierania plakatów plebiscytowych?

Jarosław Bełdowski: - Plakat był w zasięgu moich możliwości finansowych. Jest zdecydowanie tańszy niż malarstwo czy grafika. Gdybym miał więcej pieniędzy, zbierałbym pewnie obrazy śląskiego Nikifora, czyli Teofila Ociepki. A zaczęło się od tego, że zainteresowałem się polską szkołą plakatu, ale im głębiej wchodziłem w ten temat, tym bardziej interesowałem się plakatem przedwojennym i szczególnie tym związanym z plebiscytem. Uważam, że to dziś doskonałe świadectwo prowadzonej przez obie strony wielkiej akcji propagandowej. Zaskoczyła mnie kreatywność twórców i wysoki poziom artystyczny. No i u mnie, urodzonego w Będzinie Zagłębiaka, narodziła się śląska pasja.

Co jest najważniejsze w tej pasji?

- Cierpliwość, wyrozumiała żona i rodzice. Tego pierwszego nie muszę tłumaczyć. Żona, bo od lat mnie wspiera, a rodzice dlatego, że jak przesadzę z zakupem to już kilka razy mnie ratowali. Tata spędził lata na kopalni i pamiętam jak się wzruszył, gdy w końcu zobaczył ten plakat z szybem górniczym "Nie oddamy Śląska Niemcom", o którym tyle mu opowiadałem.

Który z plakatów plebiscytowych był pierwszy?

- Ten z rolnikiem orzącym ziemię i opatrzony podpisem: "My głosujemy za Polską". Kilka lat temu kupiłem go na aukcji książek w Warszawie. Traf chciał, że decydująca licytacja wypadła dokładnie w tym samym czasie, gdy w Katowicach wygłaszałem referat na pewnej konferencji. Cóż było zrobić? Uprzedziłem gospodarzy, że będę musiał na chwilę wyjść. Zadzwoniłem, wylicytowałem i wróciłem. I tak to się zaczęło.

Dużo kosztował?

- Wydałem wtedy moją miesięczną pensję.

Kim są sprzedający?

- Na aukcjach zachowana jest anonimowość, ale kupuję także w galeriach, również za granicą. Znalazłem w ten w ten sposób np. dwa plakaty plebiscytowe w Niemczech, kilka w Stanach Zjednoczonych. Ktoś pewnie wywiózł je tam w walizce, a gdy zmarł, nikt go na szczęście nie wyrzucił. Wbrew temu, co zwykło się myśleć, na Zachodzie plakaty te są także bardzo rzadkie. W Chicago kupiłem plakat, który pokazuje sprawę z niemieckiej perspektywy. Miał zapewne siać niepokój wśród górnośląskich robotników. Jego przesłanie było następujące: "nie głosujcie za przyłączeniem Śląska do Polski, bo tam prawa pracownicze nie są przestrzegane, lepiej wam będzie w Niemczech".

Pewnie ten plakat jest najdroższy w kolekcji?

- Wcale nie, właśnie za granicą zdarza mi się upolować coś taniej, niż w Polsce. Być może wynika to z tego, że nie wszyscy sprzedający zdają sobie sprawę z prawdziwej wartości historycznej tych plakatów. Rzecz jasna trzeba mieć refleks. Warto wiele razy próbować, żeby chociaż raz trafić.

I trzeba wiedzieć, gdzie szukać.

- Szukam przede wszystkim w wyspecjalizowanych galeriach, które znają się na plakacie. Te galerie czasami są zgrupowane w stowarzyszeniach, dzięki temu odnajduję kolejne tropy i zdobywam interesujące kontakty. Parę osób w Polsce również wie o mojej pasji i kiedy znajduje jakiś skarb na śląskim strychu kontaktuje się ze mną.

Chyba najbardziej zagadkowy w tej kolekcji jest plakat przedstawiający Śląsk jako niestrawne ciastko, o które biją się pociągani za sznurki Polak i Niemiec.

- To prawdziwa perełka w moich zbiorach, nigdzie indziej z tym plakatem się nie spotkałem, prawdopodobnie to jedyny egzemplarz w Polsce. Wydaje mi się, że został wydany we Francji w trakcie wersalskiej konferencji pokojowej. Przypuszczam, że mógł mieć charakter propagandowy, może pacyfistyczny. Niewykluczone, że była to satyra w jakimś czasopiśmie, a może autorowi chodziło o pokazanie, jak trudne będą negocjacje w sprawie losów Śląska. Chętnie bym się dowiedział czegoś więcej na ten temat, może uda się przy pomocy czytelników "Gazety"?

Na pewno ten i inne plakaty były czytelne dla odbiorców prawie 90 lat temu.

- Przekaz był prosty i wyraźny. Przy użyciu najprostszych środków autorom udawało się oddać więcej informacji i emocji, niż dzisiaj w niejednym telewizyjnym spocie, nad którym pracuje sztab fachowców od promocji. Jestem tymi plakatami tak zafascynowany, że godzinami mogę o nich rozmawiać ze znajomymi, którzy nas odwiedzają w Warszawie.

Czego ciekawego można się dziś dowiedzieć dzięki tym plakatom?

- Dzięki nim odkrywam historię powstań i plebiscyt. To fascynująca podróż! Wystarczy spojrzeć np. na wydany w Monachium plakat zachęcający rozproszonych po Wiedniu i Dolnej Austrii Górnoślązaków, by nie zapominali o swoim górnośląskim heimacie i wzięli udział w plebiscycie. To za sprawą takich plakatów wielu ludzi przyjechało wtedy zagłosować za pozostawieniem Śląska Niemcom. Polska inwencja zderzyła się z niemiecką sumiennością. Bo dla przypomnienia, to Polska nalegała, by pozwolić na to, by ci urodzeni na Śląsku mogli zagłosować, choć nie byli już jego mieszkańcami.