Do uszu głuchych na architekturę dworca

Michałowi Smolorzowi dedykuję ten tekst

Czy dworzec nie brzmi jak wczesne utwory Góreckiego, czy w jego dramatycznych, żelbetowych kielichach nie można dosłyszeć sonorystycznych poszukiwań Pendereckiego? Słynny polski kompozytor w swoich pierwszych utworach wykorzystywał niecodzienne dźwięki, traktując instrumenty smyczkowe jak perkusyjne, wywołując tym niepokojące i piorunujące wrażenie, jak choćby w słynnym "Trenie ofiarom Hiroszimy".

Podobnie jest z architekturą dworca. Jego projektanci, zwani warszawskimi tygrysami: Kłyszewski, Mokrzyński i Wierzbicki, także dokonali pewnego przenicowania, odrzucenia tradycji. Betonowa konstrukcja, która dotychczas była skryta pod tynkiem, została w Katowicach po raz pierwszy na taką skalę w Polsce obnażona i to w całej swej okazałości, ukazując misterną fakturę odciśniętego drewnianego szalunku.

Nowa poetyka

Dworzec nie ma tradycyjnych ścian, dachu i stropu, podobnie jak utwory Pendereckiego nie są zbudowane z wyświechtanych nut. Jego partytury przypominają raczej abstrakcyjne grafiki. I jak w muzyce Penderecki stworzył nowy język, tak warszawskie tygrysy w katowickim dworcu zastosowały nową poetykę.

Ściany dworca nie podtrzymują dachu, są jedynie szklaną kurtyną. Dach jest stropem i zarazem jednością z podtrzymującą go kolumną, tworząc monolit kielichów, które konstruktor dworca, prof. Wacław Zalewski, nazywa parasolami. Zamiast typowego dachu z dachówką lub nijakiego płaskiego, tutaj mamy rząd kraterów, wklęsłych powierzchni kielichów - lub jak kto woli - wywróconych przez wiatr parasoli.

Dzięki takiemu ukształtowaniu niepotrzebne są zwykłe rynny, deszczówka nie jest wyrzucana poza obiekt. Każdy kielich zasysa wodę do środka budynku, do ukrytych w kolumnie spustów, niczym grzybek złakniony dżdżu.

Najlepszy przykład brutalizmu

Dlaczego architektura dworca w Katowicach, najlepszy przykład brutalizmu w Polsce, doskonałe dzieło późnego modernizmu, z jego rzeźbiarskością i strukturalizmem, nie jest popularna?

Dla tych samych powodów, dla których rzadko możemy usłyszeć utwory Pendereckiego w radiu.

Jak przystało na awangardę, musi ona być z założenia niepopularna i trudna. Nie niezrozumiała, ale wymagająca od odbiorcy pewnego wysiłku intelektualnego.

Dlatego w radiu i telewizji króluje pop, a nie XX-wieczni klasycy. Dlatego zwykli ludzie z lubością mówią o historycznych kamienicach, pałacach i zamkach natomiast o architekturze modernistycznej wyrażają się w najgorszych słowach, że to bezduszne pudła.

Dlatego katowiczanie chcą małego ryneczku, a nie wielkiej przestrzeni wśród szklano-betonowych obiektów wzdłuż Alei Korfantego.

Burzyciele katowickiego dworca to po prostu ludzi głusi na muzykę żelbetowych strun i rytmu wybijanego przez 16 kielichów. Nie można mieć jednak pretensji do kogoś, że jest głuchy. Jednak cytując Profesora z „Lekcji” Ionesco - nie można dopuścić by dźwięki przepadły w uszach głuchych.

Lepszy klon Silesia City Center?

Gdyby jakikolwiek wpływowy głuchy uzurpował sobie do decydowania o losie partytur Pendereckiego i kazał je spalić na stosie - uznano by go z całą pewnością za skończonego wariata.

Dlaczego ślepców nawołujących do zburzenia dworca nie spotyka podobna dezaprobata? Czy na świecie jest więcej melomanów od miłośników architektury? Czy architektura nas tak mało obchodzi? A może katowicki dworzec ma więcej awangardy w awangardzie od muzyki Pendereckiego?

Władze Katowic oraz PKP planowały zastąpić unikalny budynek dworca nowym obiektem komercyjnym. To tak jakby nam ktoś przed nosem przełączył kanał radiowy nadający muzykę klasyczną na popową papkę pokroju Mandaryny i Wiśniewskiego, dodając do tego: "Tego wam trzeba drodzy mieszkańcy". Czy nie jest to traktowanie nas - obywateli - jak idiotów?

Owszem większości społeczeństwu bardziej spodoba się klon Silesii City Center w miejscu brutalistycznego dworca. Ale czy większość zawsze ma rację? Historia wielokrotnie pokazywała, że nie, do tego w naszym kraju nie trzeba przekonywać - wystarczy popatrzeć na rząd wybrany przez większość.